Drewniane świątynie Karpat

Poniżej przedstawiamy tekst poświęcony drewnianym kościołom i cerkwiom w Karpatach, napisany i zilustrowany zdjęciami przez Marka Angiela.

 Drewniane cerkwie i kościoły w Polskich Karpatach

Drewniane kościoły i cerkwie są budowlami niezwykłymi. Pełne uroku, przyciągają tajemniczością, prostym pięknem, ale przede wszystkim zbliżają człowieka do Boga. W Polskich Karpatach drewniane świątynie – kościoły i cerkwie – spotyka się w obszarach wiejskich. Są typowym i wiodący elementem krajobrazu kulturowego istniejącej lub byłej wsi w obszarach górskich i pogórskich. Bryły tych niewielkich świątyń doskonale i w sposób naturalny wpisują się w otoczenie, tworząc jedność z elementami przyrodniczymi krajobrazu.

Beskid-Niski_Czarna-cerkiew_08-2009_resize

Czarna, Beskid Niski (2009)

Decyduje o tym między innymi wielkość bryły świątyń, proporcje budowli i dachu, użyty do budowy materiał, obecność wież, wieżyczek, hełmów, dyskrecja detali, kolor budowli.

Na obszarze Polskich Karpat istnieje przeszło 270 drewnianych świątyń, które zostały wybudowane jako kościoły katolickie i zbory ewangelickie oraz przeszło 160 drewnianych cerkwi, wybudowanych przez chrześcijan obrządku wschodniego (grekokatolików i prawosławnych). Istnienie tak dużej liczby czynnych drewnianych obiektów sakralnych na obszarze Polskich Karpat jest ewenementem na skalę światową! Stan zachowania tych świątyń jest w większości dobry, obiekty są remontowane, a najcenniejsze z nich podlegają ochronie konserwatorskiej. Prawie wszystkie drewniane kościoły i cerkwie są obecnie czynnymi świątyniami, w których odprawiane są msze i nabożeństwa. Kościoły i cerkwie mają bardzo różny wiek i różną wartość zabytkową bądź artystyczną, a łączy je fakt, iż wykonane są z drewna.

Beskid Niski Rzepedź

Rzepedź, Beskid Niski (2009)

Drewniane kościoły możemy spotkać we wszystkich częściach Polskich Karpat – w Tatrach, Beskidach i na Pogórzach Karpackich. Najstarsze drewniane kościoły rzymskokatolickie w tym regionie pochodzą z wieku XV. Przez wieki wygląd drewnianych kościołów ulegał zmianom, stawiano różne typy budowli, a starsze obiekty były przebudowywane. Świątynie powstałe w wieku XV, XVI i XVIII noszą cech stylu gotyckiego lub późnogotyckiego, kościoły XVIII wieczne nawiązują do baroku, natomiast budowle z wieku XIX i XX zbudowane są w formie nawiązującej do gotyku, lub też mają cechy architektury współczesnej.

Beskid-Niski_Binczarowa-cerkiew_08-2010_resize

Binczarowa, Beskid Niski

 Starsze świątynie są przeważnie jednonawowe, z węższym, wielobocznie lub – rzadziej – prostokątnie zamkniętym prezbiterium. Kościoły zbudowane są w większości na zrąb, wieże kościelne mają z reguły konstrukcję szkieletową (słupową). Ściany kościołów i wież są pokryte gontem lub szalowane deskami. Dla gotyckich kościołów drewnianych na obszarze Polskich Karpat najbardziej charakterystyczna jest konstrukcja dachowa – kościoły nakryte są strzelistym, dachem jednokalenicowym krytym gontem lub blachą.

Drewniane budownictwo cerkiewne na obszarze Polskich Karpat jest zróżnicowane. Swoim zasięgiem Beskid Niski Komańczaobejmuje obszary zamieszkiwane (do roku 1947) przez ludność w większości, lub w dużej części ruską – Bieszczady, Góry Sanocko-Turczańskie, Pogórze Przemyskie, Beskid Niski, Beskid Sądecki. Najstarsze drewniane cerkwie pochodzą z końca wieku XVI i reprezentują archaiczny typ cerkwi ruskiej. Większość cerkwi pochodzi z wieku XIX, licznie reprezentowane są też obiekty XVIII wieczne. Największą i najbardziej różnorodną grupę tworzą cerkwie łemkowskie na obszarze Beskidu Niskiego i Beskidu Sądeckiego, które z uwagi na cechy konstrukcji i położenie w regionie dzielą się na charakterystyczne i niepowtarzalne typy. Najliczniej reprezentowanym typem są cerkwie zachodniołemkowskie. Na zdjęciuKomańcza, Beskid Niski.

Zdecydowana większość drewnianych cerkwi na terenie Polskich Karpat to budowle trójdzielne, składające się z trzech podstawowych pomieszczeń: prezbiterium (sanktuarium), czyli miejsca dla kapłana, nawy – miejsca dla wiernych (dawniej wyłącznie dla mężczyzn) i babińca – dawniej miejsca dla kobiet.. Wiele cerkwi posiada wieże, które są posadowione na ziemi lub zrębie babińca. Cerkwie są budowlami o konstrukcji zrębowej, wieże o konstrukcji szkieletowej (słupowej). Budynki cerkwi przykryte są dachem o zróżnicowanej konstrukcji. W przypadku cerkwi zachodniołemkowskich każda jej część ma osobne nakrycie dachem namiotowym lub namiotowym łamanym. Dachy wieńczą hełmy w kształcie bani (spłaszczonej kuli) lub cebuli, nad którymi góruje ozdobny krzyż.

BE7602~1

Uście Gorlickie, Beskid Niski

Ściany cerkwi i wież są osłonięte gontem lub szalowane deskami, a dachy pokryte gontem lub blachą.

Beskid-Niski_Chyrowa1-cerkiew_08-2009_resize

Chyrowa, Beskid Niski, cerkiew greko-katolicka  (2009) 

Wśród obecnych w Polskich Karpatach świątyń – kościołów i cerkwi – wiele ma charakter unikatowy. W roku 2003 sześć drewnianych kościołów znajdujących się w miejscowościach: Binarowa, Blizne, Dębno Podhalańskie, Haczów, Lipnica Murowana i Sękowa zostało wpisanych (jako zespół) na listę światowego dziedzictwa kultury UNESCO. W roku 2013 na listę tę trafiło 16 drewnianych cerkwi z regionu karpackiego z Polski i z Ukrainy. Osiem najcenniejszych wg UNESCO cerkwi z Polskich Karpat znajduje się w miejscowościach: Raduż, Chotyniec, Smolnik, Turzańsk, Powroźnik, Owczary, Kwiatoń i Brunary Wyżne.

BEeskid Niski Brunary

Brunary, Beskid Niski

Prezentowane zdjęcia drewnianych obiektów sakralnych pochodzą z licznych wypraw autora zdjęć po Polskich Karpatach w latach 2002-2011. Przedstawiają kościoły i cerkwie z karpackich części województw: małopolskiego i podkarpackiego.

Marek Angiel

Zobacz także: Drewniane skarby Karpat (galeria)

Marek Angiel – geograf, podróżnik, badacz, czynnie uprawiający swój zawód; gdańszczanin Marek-Angiel-2_06-08-2012z urodzenia i wychowania, warszawianin z wyboru. Fotografuje światło i kolor przyrody, miast, miasteczek i wsi. Poznaje i odkrywa tożsamość regionów Polski poszukując ładu, harmonii i piękna w krajobrazach kulturowych swojej Ojczyzny. Kocha Polskie Karpaty, Sudety, brzeg polskiego morza, pomorskie pojezierza, przestrzenie Arktyki, wnętrza małych i dużych miast.

 

Karpaty mapa

mapa: www.wpieniny.pl

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.